โครงการจัดการความรู้อสม. จังหวัดนครศรีธรรมราช

คุ้มครองผู้บริโภคด้านสาธารณสุข  เป็นกิจกรรมหนึ่งของงานสาธารณสุขมูลฐาน  ทั้งภาครัฐและชุมชนดำเนินการร่วมกัน  กิจกรรมหลักๆ ประกอบด้วย การตรวจร้านชำ  ตลาด  โรงงาน  สถานประกอบการ   การเผยแพร่ข้อมูลข่าวสาร  ความรู้ต่างๆ  ให้ประชาชนในเขตรับผิดชอบได้รับรู้  มากบ้างน้อยบ้างเท่าที่กำลังคนและงบประมาณจะมี  งานที่ชัดเจนจนชินตา  เป็นที่รับรู้กันทั่วไป  คือ  การตรวจร้านชำ  กำหนดปีละครั้งสองครั้ง  ตามกรอบงานที่กำหนด  การลงพื้นที่ให้ความรู้ประชาชนตามแผนงาน  ตามโอกาสที่เหมาะสมของแต่ละพื้นที่  ในส่วนของชุมชนผู้รับบทบาทเรื่องนี้  เป็นกลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน   (  อสม.  )  บทบาทที่มองเห็น  เป็นคนคอยประสานพื้นที่ให้ความช่วยเหลือเจ้าหน้าที่ในการออกปฏิบัติงาน  เช่น  การออกตรวจร้านชำ  ตรวจตลาด  เป็นต้น  มีโอกาสในการเผยแพร่ความรู้สู่เพื่อนบ้านบ้าง แต่กิจกรรมส่วนใหญ่เป็นการล้อตามภาครัฐที่วางแนวทางตามกรอบงานที่กำหนด  การทำงานในลักษณะงานประจำ  มีแผนกิจกรรมที่เหมือนๆกันทุกพื้นที่  การทำงานตามเงื่อนไขงบประมาณ  เวลาที่ตายตัว  ทำให้เกิดข้อจำกัดมากมาย                ประเด็นที่  1  การทำเรื่องคุ้มครองผู้บริโภคตามแนวทางงานประจำของภาครัฐ  และ  อสม.  เดินตามกรอบกิจกรรมนั้น  เป็นงานที่ทำให้เสร็จตามภาระหน้าที่ที่กำหนด  ขาดจิตวิญญาณในการทำงาน  ขาดชีวิตชีวาไม่ตอบสนองต่อความต้องการที่แท้จริงของคนในชุมชน                ประเด็นที่  2  ตามปัญหาไม่ทัน  โดยเฉพาะเรื่องปากท้อง  อาหารการกิน  หวังพึ่งการตรวจสอบจากภาครัฐฝ่ายเดียว  คงไม่เพียงพอ  รัฐมีข้อจำกัดเรื่องคน  เรื่องงบประมาณ  ขั้นตอนระเบียบการทำงาน  ไม่สามารถทำได้อย่างทั่วถึงและต่อเนื่อง                ประเด็นที่  3  ขาดการมีส่วนร่วม  ปัญหาอยู่ในพื้นที่  แต่หวังพึ่งภายนอกมาแก้ปัญหา  เมื่อภายนอกดำเนินการเสร็จและออกจากพื้นที่  ปัญหาทั้งเก่าและใหม่กลับมา  ชุมชนทำอะไรไม่ได้  ขาดกระบวนการจัดการกับปัญหาที่ตนเองต้องเผชิญอยู่ตลอดเวลา                ประเด็นที่  4  ขาดนวัตกรรมใหม่ๆ ในการสร้างกระบวนการการเรียนรู้  รูปแบบที่ดำเนินการอยู่ถูกกำหนดให้ทำงานตามกรอบคิดเดิมๆ  รูปแบบเดิมๆ  โดยไม่มีโอกาสให้ปฏิรูปแนวคิดใหม่  คิดออกนอกกรอบกติกาเดิมที่เคยปฏิบัติมา                ประเด็นที่  5  มาตรการทางกฎหมาย  แทบไม่มีความหมายในพื้นที่ชนบทห่างไกล  เนื่องจากขาดการรับรู้  คนผลิต  คนขาย  คนบริโภค  ห่างไกลตัวบทกฎหมายเกินไป  เกินกว่าที่จะหยิบยกมาใช้ในชีวิตประจำวันได้                ประเด็นที่  6  การทำงานขาดการยอมรับจากชุมชน  ขาดความน่าสนใจ  บางกิจกรรมสร้างความแตกแยก  ขัดแย้งก็มี  เช่น การตรวจร้านชำ  เจ้าหน้าที่ที่ไปตรวจ  อาจถูกมองว่าไปจับผิด  อสม  ที่ไปช่วยเจ้าหน้าที่  อาจถูกมองว่าเป็นคนคอยแจ้งเบาะแส  เกิดความไม่พอใจกันหลายฝ่าย  ไม่เป็นผลดีต่อการทำงาน 

                ปัญหารอบด้านเรื่องการบริโภค  ใช่จะเริ่มนับหนึ่งใหม่ทั้งหมด  ทุนเดิมที่มีอยู่ให้เราเก็บเกี่ยวใช้สอย  คือ  ภาครัฐ  สถานบริการสาธารณสุข  สถานีอนามัย  เป็นสถานบริการระดับต้น  อยู่ในพื้นที่เป็นส่วนหนึ่งของชุมชน  อสม  เป็นตัวตนของพื้นที่ที่คอยขับเคลื่อนเรื่องนี้อยู่  และทั้งสองส่วนมีภาระหน้าที่ที่เชื่อมโยงเป็นเนื้อเดียวกันอยู่แล้ว  มีการพบปะพูดคุย  โดยเฉพาะเรื่อง  พิษภัยในอาหาร  เป็นเรื่องหนึ่งที่ถูกหยิบยกมาพูดคุยบ่อยครั้ง   เป็นเรื่องที่วงสนทนาสนใจเป็นพิเศษ  เป็นเรื่องใกล้ตัว  เป็นเรื่องที่ทุกคนต้องเผชิญ  หลีกเลี่ยงไม่ได้  โอกาสหนึ่ง  ในการเข้าร่วมเวทีประชาสังคมสุขภาพจังหวัดนครศรีธรรมราช  เมื่อปี  2545  มีการพูดคุยถึงการทำกิจกรรมสร้างเสริมสุขภาพ  โดยมีคณะทำงานพัฒนาโครงการสร้างเสริมสุขภาพ  คอยขับเคลื่อน  ได้รับแรงหนุนด้านงบประมาณจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ  ( สสส )  เป็นจังหวะที่กลุ่มต้องการขยับเรื่องนี้  ในขณะนั้น  ทางกลุ่มมีเพียงความคิดกว้างๆ ว่าจะทำเรื่องอาหารปลอดภัย  ตั้งใจจะทำให้เกิดผลเป็นรูปธรรมชัดเจน  ทำระบบชาวบ้าน  กลุ่มเสนอตัวรับโอกาสนี้  จากแนวคิดกว้างๆ เรื่องอาหารปลอดภัย  ถ่ายทอดสู่คณะทำงานพัฒนาโครงการสร้างเสริมสุขภาพนครศรีธรรมราช  ร่วมเรียนรู้สาระเนื้อหากิจกรรมเพิ่มเติมมากมาย  แต่มีอยู่ครั้งหนึ่งในการร่วมหารือ  ที่นำไปสู่ประกายความคิดของกลุ่ม  คือ  ทุกคนรับทราบว่าอาหารหลายชนิดมีสารเจือปนที่เป็นอันตราย  ทราบว่าอาหารทะเลมีฟอร์มาลีน  ทราบว่าหน่อไม้ดองมีสารฟอกขาว  สารกันรา  และอาจมีสารอื่นๆที่เป็นอันตรายเจือปนอยู่  แต่เราเพียงรับทราบ  บอกกล่าวกันเท่านั้น  ถ้าเรามีเครื่องมือที่แยกสิ่งที่เป็นอันตรายเหล่านั้นออกมา  ชี้ให้เห็นหน้าตาที่ปะปนอยู่  คนที่ได้เห็น  ได้สัมผัส  คงตระหนักถึงพิษภัยเป็นอย่างดี  และคงไม่ต้องให้ใครบอกเตือนอีกต่อไป  “ ไม่เห็นโลงศพ  ไม่หลั่งน้ำตา “  เป็นประกายความคิดที่เราอยากทำ  อยากนำมาดำเนินการในพื้นที่  และอีกหลายกิจกรรมที่ผ่านมาตามกระบวนการพัฒนา  จนนำไปสู่   งานคุ้มครองผู้บริโภคภาคประชาชน  ที่เรียกได้ว่า   “  นับหนึ่งอีกครั้งกับงานคุ้มครองผู้บริโภค  ”  ที่บางขัน   นครศรีธรรมราช เมื่อได้รับการพัฒนากิจกรรมโครงการจากคณะทำงานเครือข่ายสร้างเสริมสุขภาพนครศรีธรรมราช  มาระยะหนึ่ง  และมีการระดมความคิดเห็นจากแกนนำหลายรอบ  จนได้ทิศทางการเคลื่อนงานคุ้มครองผู้บริโภคภาคประชาชน  โดยกำหนดแนวทางกิจกรรมกว้างๆไว้  3  ระยะ  คือ    ระยะแรก  เป็นการสร้างคน  เน้นหนักการพัฒนาแกนนำในงานคุ้มครองผู้บริโภค  โดยตั้งใจใช้  “ ชุดทดสอบอาหาร  ”   เป็นเครื่องมือในการสร้างการเรียนรู้  ตระหนัก  และปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการกินให้ถูกต้อง  รูปแบบการเรียนรู้ในระยะแรกนี้  ทั้ง  อสม  แกนนำ  อสม  ที่เข้าร่วมกิจกรรม  และประชาชนที่สนใจ  นำชุดทดสอบอาหารมาฝึกปฏิบัติทดลองใช้กันเอง  จนเกิดความเข้าใจ  มั่นใจ  นำไปใช้ตรวจสารปนเปื้อนกันเองได้  เน้นการตรวจเพื่อรู้  สร้างความตระหนัก  มากกว่าตรวจจับตามข้อกฎหมายระยะที่สอง  สร้างกลุ่มคุ้มครองผู้บริโภค  เดิมกลุ่มคุ้มครองผู้บริโภคได้รับการจัดตั้งจากภาครัฐอยู่ก่อนแล้วแต่ไม่มีกิจกรรมใดๆ  กลุ่มใหม่ที่ก่อตั้งขึ้นเป็นกลุ่มที่ต้องการพัฒนากิจกรรมที่ต่อเนื่องด้วยตนเอง  สร้างพลังจากการรวมกลุ่มกันในการคุ้มครองความปลอดภัยจากการบริโภค  กิจกรรมหลักเป็นการให้ความรู้ที่ต่อเนื่องในชุมชนโดยแกนนำกลุ่ม  การตรวจเฝ้าระวังสารปนเปื้อนในอาหารกันเองอย่างต่อเนื่อง  การจัดกิจกรรมอาหารปลอดภัยทั้งในและนอกชุมชน  จนเป็นที่รับรู้ตื่นตัวของคนในชุมชนระยะที่สาม  สร้างความต่อเนื่องยั่งยืน  การพึ่งชุดทดสอบอาหารตลอดไปคงไม่คุ้มค่า  สิ้นเปลือง  และคงไม่ใช่การเรียนรู้ที่แท้จริง  เมื่อรู้แล้วว่า  อาหารไม่ปลอดภัยเป็นอย่างไร  การหาทางเลือกทางรอดในการบริโภคอื่นๆ  จึงคุ้มค่ากว่า  จึงมีการเรียนรู้สร้างทางเลือก  ทางรอดอื่นๆขึ้น  คือ  ส่งเสริมการปลูกผักเลี้ยงสัตว์ไว้กินเอง  การเลือกซื้อ  การล้าง  การปรุง  ที่ถูกต้อง  พึ่งการใช้ชุดทดสอบอาหารให้น้อยลง   พึ่งตนเองให้มากขึ้น

นับย้อนไปเมื่อปลายปี พ.ศ. 2543 อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน ( อสม. ) กลุ่มหนึ่งที่บ้าน สี่แยกสวนป่า ตำบลวังหิน อำเภอบางขัน จังหวัดนครศรีธรรมราช จำนวนแปดเก้าคนรวมกลุ่มปรึกษาหารือทบทวนบทบาทการทำงานอาสาสมัครของกลุ่มตนเอง เพื่อให้การเป็นอาสาสมัคร เกิดประโยชน์ต่อเพื่อนพ้องในชุมชนให้มากกว่าที่เป็นอยู่ จากการทบทวนบทบาทหน้าที่ในครั้งนั้น พบว่า อาสาสมัครสาธารณสุขดำเนินงานสาธารณสุขมูลฐานในชุมชนร่วมกับเจ้าหน้าที่สาธารณสุขมาร่วม 20 ปี ก่อเกิดการเปลี่ยนแปลงด้านสุขภาพของคนในชุมชนไปในทิศทางที่ดีขึ้นมากมายหลายกิจกรรม จนคำว่า อสม. เป็นที่รู้จักรับรู้ของสาธารณะชนทั่วไป แต่ด้วยสภาพการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไป ทั้งปัญหาสุขภาพโรคภัยไข้เจ็บที่สลับซับซ้อนมากขึ้น สภาพสังคมการเป็นอยู่ที่แก่งแย่งแข่งขันกันอย่างรุนแรง ปัญหาเรื่องปากท้องที่เกิดจากกระแสบริโภคนิยมที่ส่งผลต่อสุขภาพและด้านอื่นๆ หรือแม้แต่ทิศทางการเมืองการปกครอง การกระจายอำนาจลงสู่ท้องถิ่น ในรูปแบบขององค์การบริหารส่วนตำบล ก็ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงในทุกด้านของชุมชน เมื่อทุกอย่างในชุมชนเกิดการเปลี่ยนแปลง เป็นเรื่องสำคัญยิ่งที่อาสาสมัครสาธารณสุข ต้องขยับบทบาทหน้าที่ให้ทันกับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นดังกล่าว อสม. กลุ่มนี้เห็นความจำเป็นเร่งด่วนที่ต้องก้าวออกจากกรอบงานเดิมๆ ภารกิจเดิมๆ ที่เป็นเพียงทำตามที่เจ้าหน้าที่บอก เจ้าหน้าที่ร้องขอให้ช่วยทำ งานบางอย่างก็เป็นประโยชน์ บางอย่างก็แค่ได้ทำให้พอผ่านๆไปเท่านั้น ตรงตามความจำเป็นความต้องการที่แท้จริงหรือไม่ หัวใจของสิ่งที่ทำอยู่ตรงไหนแทบไม่ได้คำนึงถึงเลย

สาระสำคัญของการปรึกษาหารือในครั้งนั้น มีเนื้อหาหลักๆสามประการ คือ ประการที่หนึ่ง ทบทวนบทบาทหน้าที่ของ อสม. ประการที่สอง วิเคราะห์สภาพการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปของชุมชน ประการที่สาม บทบาทหน้าที่ที่ควรจะเดินต่อไปของ อสม. ในอนาคต

ข้อค้นพบที่สำคัญ กิจกรรมที่ทีมคุ้มครองผู้บริโภคภาคประชาชนได้ทำมา เช่น การตรวจร้าน ตรวจตลาด ยังเป็นแค่การทำกับวัตถุ  ทำกับสถานที่  ยังไม่อยู่ในใจคน เลยเป็นโจทย์ให้คิดต่อว่า จะทำอย่างไรให้  “ อย อยู่ในใจคน ” เราต้องเรียนรู้ ต้องปรับตัวให้อยู่กันได้อย่างปลอดภัย ให้การรับรองอาหารปลอดภัยอยู่ในใจ  อยู่ในความรู้สึกของคน ไม่ใช่ อย แปะอยู่ที่กระป๋องอาหารอย่างเดียว หรือแค่แขวนป้ายอาหารปลอดภัยในตลาดเท่านั้น ถ้า อย ถ้า อาหารปลอดภัยอยู่ในใจเราแล้ว จะเป็นพลัง เป็นเกราะป้องกันที่ดี  ให้ทุกคนอยู่อย่างปลอดภัย 

Welcome to WordPress. This is your first post. Edit or delete it, then start blogging!